Pytania i odpowiedzi ONE

Pytania i odpowiedzi

...

• Jak wygląda diagnostyka gruźlicy w Polsce? Czy teraz jest lepiej niż w ubiegłym wieku?
W czasach powojennych w Polsce było 270 laboratoriów prątka, które zorganizowane były we wspólną sieć. Pod nadzorem Instytutu Gruźlicy prowadzono wówczas badania metodami z czasów Roberta Kocha, które dziś nazywamy metodami konwencjonalnymi. Wiele przypadków diagnozowano za pomocą próby biologicznej, używając do tego celu świnki morskiej, a czasami królików. Na wyniki oczekiwano miesiącami. W czasach PRL nowoczesne systemy hodowlane były niedostępne, dopiero na początku lat 90. ubiegłego wieku do Referencyjnego Laboratorium Prątka w Warszawie w Instytucie Gruźlicy został zakupiony pierwszy izotopowy system do szybkiej hodowli prątków. Spowodowało to przełom w diagnostyce, skracając oczekiwanie na wynik badania nawet do kilku dni. Świnka morska jako metoda hodowli stała się niepotrzebna. Zwierzętarnie uległy likwidacji, rozpoczął się proces modernizacji laboratoriów. Badania diagnostyczne uległy przyspieszeniu, wynik stawał się dostępny w ciągu kilku dni.
W ostatnich 20 latach liczbę laboratoriów zredukowano o połowę i dziś jest ich 85, podczas gdy jeszcze w 1990 roku było ich 180. Równolegle odnotowuje się stałe podnoszenie poziomu usług diagnostycznych. Coraz więcej przypadków podejrzanych klinicznie o gruźlicę potwierdza się w Polsce mikrobiologicznie. Liczba takich potwierdzeń waha się w granicach 48–90%, co średnio daje nam wynik 68%. Osoby z objawami chorobowymi, zgłaszając się do lekarza, są poddawane badaniom klinicznym, radiologicznym i  badaniu skórnego odczynu tuberkulinowego (OT), a próbki materiałów pobranych od podejrzanych o gruźlicę są wysyłane na badanie bakteriologiczne do laboratorium prątka. Czasami wykonuje się również badanie histologiczne pobranych tkanek Odczyn tuberkulinowy jest wykonywany zawsze jako dodatkowy test diagnostyczny. Złotym standardem w diagnostyce gruźlicy są badania mikrobiologiczne, w wyniku których izoluje się identyfikuje czynnik sprawczy gruźlicy – Mycobacterium tuberculosis.
• Jakie działania podejmuje lekarz po wykryciu prątków gruźlicy u pacjenta ?
Stwierdzenie prątków gruźlicy w materiale pobranym od chorego jest najbardziej obiektywnym dowodem istniejącego procesu chorobowego. Ponadto mikrobiologiczne metody służą do ustalenia optymalnej terapii zgodnej z antybiogramem, monitorują leczenie i potwierdzają wyleczenie chorego. Wykazanie obecności prątków w  plwocinie szybko identyfikuje chorych obficie prątkujących czyli bardzo zakaźnych dla otoczenia. Po włączeniu terapii przeciwgruźliczej chorzy przestają być zakaźni dla otoczenia, a po kilkumiesięcznej terapii odzyskują zdrowie. Leczenie przeciwgruźlicze prowadzi się też w postaciach gruźlicy pozapłucnych – np. kości, nerek, układu rozrodczego, otrzewnej, opłucnej, skóry i innych. Najważniejsza w terapii jest systematyczność stosowania leków przeciwgruźliczych oraz ścisłe przestrzeganie zaleceń lekarza.
Chory na gruźlicę układu oddechowego w okresie prątkowania lub podejrzenia prątkowania podlega obowiązkowemu leczeniu w warunkach szpitalnych. Fakt zachorowania na gruźlicę zarówno płucną jak i pozapłucną lekarz ma ustawowy obowiązek zgłosić do Państwowego Powiatowego Inspektora Sanitarnego właściwego dla miejsca zachorowania.
• Czy doniesienia na temat pojawiającej się lekooporności prątków gruźlicy to rzeczywisty problem w Polsce ? Z czego to wynika?
To, czy zjawisko występuje często czy rzadko, jest kwestią relacji i porównania do sytuacji w innych krajach. Gruźlica lekooporna jest rozpatrywana według częstości występowania zachorowań spowodowanych prątkami o oporności co najmniej na jeden lek, przy czym ważne jest, jakiego leku dotyczy. Możemy mówić o oporności MDR tj. oporności na dwa najważniejsze leki p/gruźlicze lub o oporności XDR, tj. oporności na wszystkie dostępne leki.
Lekooporność prątków gruźlicy jest pochodną niewłaściwie prowadzonego leczenia. Jeśli chory samowolnie przerywa leczenie lub przyjmuje niewłaściwe dawki leków to jest to prosty sposób na osłabienie (bądź zniesienie) wrażliwości prątka gruźlicy na antybiotyki.
Należy pamiętać, że o  ile gruźlica lekowrażliwa jest chorobą całkowicie wyleczalną, to w przypadku gruźlicy lekoopornej nie uda się wyleczyć wszystkich chorych, a w przypadku XDR tylko około 50% chorych udaje się wyleczyć.
W  Polsce nie ma na razie problemu z lekoopornością i jest to zasługa stosowania przez dziesiątki lat przez polskich lekarzy zaleceń WHO w leczeniu gruźlicy, tj. wielomiesięcznego leczenia lekami w skojarzeniach. Ponadto w Polsce leki przeciwprątkowe były zawsze dostępne na rynku farmaceutycznym.
• Czy nadal można powiedzieć, że na gruźlicę chorują tylko ludzie ubodzy i niedożywieni tak jak to czytaliśmy w książkach ?
W  stosunku do poprzednich wieków standard życia ludzi uległ poprawie poprzez lepsze odżywienie i lepsze warunki higieniczne. Niemniej jednak w wielu krajach życie jest bardzo ciężkie, a trwające konflikty etniczne i wojenne pogłębiają ten stan jeszcze bardziej. Ludzie emigrują do krajów bogatszych i spokojnych, i bywa, że to oni transmitują chorobę. W wielu krajach Unii Europejskiej do ludzi chorujących należą właśnie emigranci. Wśród emigrantów także notuje się częściej gruźlicę lekooporną. Nowym zjawiskiem „naszych czasów” jest ogromna mobilność ludzi. Ludzie podróżują i w ciągu kilku dni mogą objechać kulę ziemską. Łatwość podróżowania sprzyja zawlekaniu niebezpiecznych chorób, w tym również gruźlicy. Innym nowym zjawiskiem społecznym jest przeciążenie pracą. Nadmierny wysiłek fizyczny i intelektualny, pogłębiony przez stresy, stanowi również czynnik ryzyka, prowadząc do osłabienia odporności na choroby u człowieka. Podsumowując – chociaż w skali świata gruźlica dotyka najbiedniejsze grupy ludzi, to obecnie z powodu wyżej wymienionych przyczyn przestała być tylko chorobą biednych i osób z marginesu społecznego. Każdy człowiek, niezależnie od statusu społecznego, może zachorować na gruźlicę.
• Kiedy należy wziąć pod uwagę, że możemy być chorzy na gruźlicę ? Kiedy pójść na wizytę do lekarza POZ ?
Do tych najbardziej znanych objawów należą: długotrwały kaszel, czasami z odkrztuszaniem krwistej plwociny, stany podgorączkowe, poty nocne, osłabienie, utrata wagi. Gruźlica jest chorobą przewlekłą, czasami z trudno zauważalnymi przez samego chorego objawami, i pogorszenie stanu zdrowia może przebiegać powoli. Jeśli kaszel z odpluwaniem utrzymuje się kilka tygodni należy koniecznie zgłosić się do lekarza rodzinnego, który zdecyduje o rodzaju badań diagnostycznych i jeśli to będzie konieczne skieruje pacjenta do Poradni Pulmonologicznej.
• Czy istnieją metody profilaktyki barierowej i dezynfekcji, które można stosować w pomieszczeniach w celu minimalizacji ryzyka przeniesienia zakażenia na inne osoby?
Możliwość transmisji gruźlicy na inne osoby stwierdzono wiele lat temu. Gruźlica może być zagrożeniem zarówno dla współmieszkańców lub współpracowników jak i dla pracowników medycznych i innych chorych leczonych w szpitalu lub diagnozowanych w przychodniach. Im wyższe wskaźniki zapadalności na gruźlicę w danym kraju, tym większe ryzyko narażenia na gruźlicę u otoczenia prątkującego chorego na gruźlicę.
Prawdopodobieństwo zakażenia prątkiem gruźlicy (bakterią z kompleksu Mycobacterium tuberculosis) po ekspozycji zależy od szeregu czynników, z których najważniejsze to stężenie cząstek infekcyjnych w powietrzu oraz czas trwania ekspozycji.
Zakażenie występuje również przy małym stężeniu cząstek infekcyjnych w niewielkich pomieszczeniach bez wentylacji lub przy recyrkulacji zainfekowanego powietrza ( np. klimatyzacja z obiegiem zamkniętym) . Najbardziej skuteczna metodą zahamowania powietrznej transmisji prątków gruźlicy są działania zmierzające do zidentyfikowania i unieszkodliwienia źródła infekcji, to znaczy chorego prątkującego. Szybkie zdiagnozowanie chorego prątkującego i włączenie mu leczenia przeciwprątkowego stanowi najlepszą metodę prewencji.
W wyniku prawidłowej terapii zmniejsza się liczba napadów kaszlu i odpluwanie zakaźnej plwociny.
W  szpitalach identyfikuje się i opisuje strefy największego zagrożenia transmisją prątkami gruźlicy a następnie wdraża się procedury prewencyjne, takie jak stosowanie lamp UV, odpowiednich środków dezynfekcyjnych, odzieży ochronnej.
Chorzy prątkujący powinni być izolowani na oddziałach i należy wydać im zakaz przemieszczania się poza obręb własnego oddziału do czasu odprątkowania (zniesienia zakaźności dla otoczenia).
• Czy zachoruję na gruźlicę jak zetknę się z prątkującym chorym ?
Gruźlica płuc jest wywoływana przez bakterie – prątki gruźlicy. Przeniesieniem zakażenia na inne osoby zagraża jedynie jej postać płucna u nieleczonego chorego, w którego wydzielinie dróg oddechowych występują prątki. Chory rozsiewa prątki wraz z wydzieliną dróg oddechowych, zwłaszcza w czasie kaszlu, śmiechu, krzyku lecz również podczas mówienia. Wdrożenie leczenia powoduje szybkie ustanie zakaźności chorego dla otoczenia. Chory przestaje prątkować po 2 miesiącach skutecznego leczenia p/prątkowego.
Nie każdy kontakt z osoba chorą na gruźlicę płuc powoduje zakażenie. U osób, które zostały zakażone rozwój zakażenia oraz odpowiedź odpornościowa organizmu na zakażenie rozwija się stosunkowo powoli, dlatego też ustalenie w drodze odpowiednich badań czy po kontakcie z osobą chorą doszło do zakażenia możliwe jest nie wcześniej niż 1,5 do 2 miesięcy od pierwszego dnia kontaktu z chorym prątkującym.
U większości (80-90%) osób, które zostały zakażone nie dochodzi do rozwoju choroby. Aktywna postać choroby może się rozwinąć natomiast u ok. 10-20% osób, przy czym u 80% z nich nastąpi to w ciągu 1-2 lat, zaś u pozostałych zakażonych objawy mogą wystąpić dopiero po kilkudziesięciu latach.
Do czasu rozwoju zmian chorobowych w drogach oddechowych (krtań, tchawica, oskrzela, płuca) i pojawienia się związanych z tym objawów (głównie kaszel) osoba zakażona, nie stanowi źródła choroby dla innych osób.
Obecnie gruźlica jest chorobą całkowicie uleczalną, jedynie w przypadkach nieleczonych prowadzi do poważnych zmian chorobowych a nawet zgonu w ciągu kilku lat od początku rozwoju aktywnej formy choroby.
Mój Tata zachorował na gruźlicę, jest w szpitalu i jest tam leczony. Lekarz poinformował mnie o tym, że skontaktuje się ze mną w tej sprawie pracownik PSSE. Po co i z czego to wynika?
Zgodnie z art. 40 ust. 2 ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. ustawy o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz. U. 2008 Nr 234, poz. 1570, tekst jednolity z 2013 r., poz. 947 oraz z 2014 r. poz. 619 i 1138) osoby, które miały styczność z chorymi na gruźlicę płuc w okresie prątkowania podlegają nadzorowi epidemiologicznemu organów Państwowej Inspekcji Sanitarnej. Ponadto osoby te podlegają badaniu klinicznemu, badaniom diagnostycznym a także w razie potrzeby profilaktycznemu stosowaniu leków przeciw gruźliczych. Zadania te realizują lekarze Poradni Pulmonologicznych.
Podstawowym zadaniem nadzoru epidemiologicznego nad otoczeniem prątkującego chorego na gruźlicę jest identyfikacja osób z największym ryzykiem zakażenia i zachorowania po zakażeniu. Pracownik PSSE wspólnie z rodziną chorego na gruźlicę ustali osoby, które powinny jak najszybciej udać się do lekarza rodzinnego celem wstępnej oceny stanu zdrowia.
Od rodziny koleżanki z pracy dowiedziałem się, że jest ona teraz w szpitalu i leczy się z powodu gruźlicy. Przez kilka miesięcy pracowaliśmy w jednym pokoju w biurze a biurka były ustawione tak, że dystans między nami przez wiele godzin pracy był mniejszy niż 1 metr. Czy mogłem się zarazić?
Prawdopodobieństwo zakażenia bakterią M. tuberculosis po ekspozycji zależy od szeregu czynników, z których najważniejsze to stężenie cząstek infekcyjnych w powietrzu oraz czas trwania ekspozycji. Zakażenie następuje drogą kropelkową. Prątki gruźlicy wraz z prądem powietrza dostają się do organizmu przez drogi oddechowe w czasie wdechu, a ich nośnikiem są kropelki plwociny, śluzu lub śliny. Bardzo małe kropelki plwociny (1–3 µm) ulegają natychmiastowemu wyparowaniu i po utracie wody przechodzą w jądra kropelkowe, które nie osiadają, ale przez długi czas utrzymują się w powietrzu w postaci aerozolu. Niezupełnie wyschnięta powłoka śluzowa ułatwia prątkom przetrwanie. Drobne cząstki docierają do pęcherzyków płucnych, skąd mogą rozprzestrzeniać się w narządach.
Po całkowitym wyschnięciu kropelki przechodzą w pył bakteryjny, który może pozostawać w powietrzu przez czas nieograniczony. Drobne aerozole opadają bardzo powoli z szybkością 0,5 mm/s. Duże cząstki aerozoli (> 5 µm) nie są wdychane przez człowieka. Ze skażonego powietrza szybko opadają i osiadają na skórze, odzieży, meblach, podłodze oraz innych powierzchniach. I chociaż przyjmuje się, że te prątki znacznie trudniej przedostają się do dróg oddechowych, to jednak należy pamiętać, że mogą po wysuszeniu przejść w pył bakteryjny i ponownie znaleźć się w powietrzu. Prątki należą do gatunków wyjątkowo opornych na wysuszanie. W stanie „uśpionym”, bez aktywnego metabolizmu mogą przetrwać długie miesiące, nawet lata. Przeżywają na przykład na kartkach książek, cząstkach kurzu, powierzchniach, w wodzie wodociągowej.
W opisanej przez Pana sytuacji najprawdopodobniej mogło dojść do zakażenia prątkiem gruźlicy. Proszę niezwłocznie udać się do lekarza POZ celem wykonania podstawowych badań diagnostycznych na podstawie których lekarz ustali wskazania do konsultacji pulmonologicznej.
• Czy mononukleoza zakaźna jest bardziej zakaźna od innych chorób ?
Wywoływana przez wirus Epsteina-Barr mononukleoza zakaźna jest chorobą rozpowszechnioną na całym świecie, występującą głównie u młodzieży i młodych dorosłych.
Bywa nazywana też żartobliwie „chorobą całowania się” lub „chorobą pocałunków” .
Okres wylęgania wynosi 1 miesiąc lub dłużej. Wśród objawów występuje gorączka, zapalenie gardła i powiększenie węzłów chłonnych. U większości chorych powiększa się również śledziona i wątroba oraz występują   zaburzenia czynności wątroby, czasami z żółtaczką. Może wystąpić przelotna wysypka plamista na skórze. Osobliwością tej choroby jest rozwinięcie się wysypki na skórze u tych pacjentów, którzy leczeni są Ampicyliną, z powodu wytwarzania w ich organizmie przeciwciał przeciw temu antybiotykowi. Powikłania występują raczej rzadko.
Zakażalność mononukleozy zakaźnej nie jest większa niż w innych chorobach zakaźnych.
• Co zrobić jeśli osoba bliska zachorowała na półpasiec? Czy są znane i pewne sposoby zabezpieczenia przed przeniesieniem zakażenia na innego członka rodziny? Jakie działania powinna podjąć Inspekcja Sanitarna?
Półpasiec jest reaktywacją zakażenia latentnego (utajonego) wirusem ospy wietrznej-półpaśca (VZV – Varicella Zoster Virus) , które pierwotnie przebiegało jako ospa wietrzna. Przed erą szczepień, na ospę wietrzną chorowały głównie dzieci do 10. roku życia, a na półpasiec dorośli >50. roku życia, co związane jest ze stopniowym zanikaniem nabytej swoistej odporności komórkowej.
Półpasiec jest mniej zaraźliwy niż ospa wietrzna, niemniej jednak po kontakcie z półpaścem, na ospę wietrzną zachoruje ok. 20-40% osób podatnych na zakażenie czyli takich, które nie były szczepione p/ospie wietrznej lub nie chorowały na „wiatrówkę”.
Uważa się, że najbardziej zaraźliwy jest płyn zawarty w pęcherzykach, dlatego zaraźliwość półpaśca można zmniejszyć przykrywając zmiany skórne. Leczenie półpaśca polega na podawaniu acyklowiru doustnie w dawce 800 mg 5 razy dziennie w ciągu doby, przez 7–10 dni. Nie zaleca się natomiast profilaktycznego podawania tego leku.
Obserwacje wskazują, że u osób, które przechorowały ospę wietrzną, kolejne kontakty z chorymi na ospę wietrzną mogą zmniejszać ryzyko wystąpienia półpaśca.
Okres przeżycia wirusów z grupy herpes, do których należy wirus ospy wietrznej i półpaśca, nie jest dokładnie określony. Większość publikacji mikrobiologicznych dotyczących tego tematu podaje, że wirusy z grupy herpes na powierzchniach suchych przeżywają od kilku godzin do 7 dni. Im wyższa wilgotność powierzchni tym krótszy jest czas przeżycia wirusa.
Półpasiec nie jest chorobą zakaźną obowiązkowo zgłaszaną przez lekarzy do Państwowej Inspekcji Sanitarnej a osoby chore nie podlegają nadzorowi epidemiologicznemu.
• W przedszkolu kilkoro dzieci zachorowało na szkarlatynę. Jakie działania powinien podjąć personel placówki aby ograniczyć rozprzestrzenianie się choroby?
Płonica (szkarlatyna) jest chorobą zakaźną objętą ustawowym obowiązkiem zgłaszania przez lekarza do Powiatowej Stacji Sanitarno – Epidemiologicznej właściwej terytorialnie dla miejsca rozpoznania choroby. Jeśli zachorowania występują gromadnie w jednym środowisku np. w przedszkolu lekarz obowiązany jest podjąć, wspólnie z pracownikami PSSE, właściwe działania przeciwepidemiczne.
Działania te służą zapobieganiu oraz zwalczaniu zachorowań i zakażeń i obejmują następujące etapy:
Unieszkodliwienie źródła zakażenia –
wczesne rozpoznanie zachorowania lub nosicielstwa (wyhodowanie paciorkowców grupy A z wymazów z gardła lub wykrycie antygenu bakterii w wymazach z gardła za pomocą np. szybkiego testu lateksowego). W każdym przypadku stwierdzenia zmian zapalnych na błonie śluzowej gardła, anginy oraz drobnoplamistej, szkarłatnej wysypki na skórze, lekarz powinien zlecić wykonanie jednego z wymienionych badań.
izolowanie osób chorych przez co najmniej 7 dni od początku antybiotykoterapii (leczenie antybiotykiem chorego lub nosiciela przez 10 dni). Decyzję o leczeniu podejmuje lekarz.
Przecięcie dróg szerzenia zachorowań –
dezynfekcja przedmiotów i powierzchni w otoczeniu osoby chorej lub nosiciela wykonywana we własnym zakresie przez domowników
i pracowników przedszkola
izolacja osób chorych na płonicę (szkarlatynę), nie leczonych antybiotykiem, przez okres 3 tygodni od początku choroby,
prowadzenie oświaty zdrowotnej na temat epidemiologii zakażeń paciorkowcowych mające na celu zapobieganie zakażeniom,
odsunięcie od pracy osób ze stwierdzoną paciorkowcową infekcją dróg oddechowych lub zmianami skórnymi o etiologii paciorkowcowej, do czasu zakończenia antybiotykoterapii.
• Dlaczego teraz nie są zalecane przez lekarzy papki lub płyny na skórę przy leczeniu ospy wietrznej lub półpaśca?
Z zasady Inspekcja Sanitarna nie zajmuje się diagnozowaniem ani leczeniem chorób zakaźnych, ale temat poruszony w pytaniu jest na tyle interesujący, że warto o tym napisać.
Przegląd renomowanych podręczników medycznych, piśmiennictwa specjalistycznego oraz zasobów internetowych wykazał, że nie ma dowodów co do zasadności stosowania papek lub maści na skórę, które byłyby oparte na wiarygodnych badaniach klinicznych dotyczących tego zagadnienia. W Polsce skuteczne leczenie przyczynowe ospy wietrznej (acyklowir) jest dostępne dopiero od lat 90. XX wieku, dlatego wcześniej duże znaczenie przypisywano leczeniu miejscowemu, w tym pielęgnacji skóry. Postępowanie opierano na teoretycznych, choć nieuzasadnionych przesłankach. Ponieważ ospa wietrzna często przebiega ze świądem, uzasadnione wydawało się stosowanie miejscowych leków znieczulających lub przeciwświądowych. W naturalnym przebiegu wykwity ospowe przysychają w strupek.
Za słuszne uznawano zatem podejmowanie działań przyspieszających przysychanie pęcherzyków (takich jak smarowanie wykwitów papką, fioletem goryczki na spirytusie lub wodzie), zakazując jednocześnie podejmowania działań rzekomo opóźniających przysychanie wykwitów (takich jak kąpiel). Obserwacje i wyniki badań wskazują, że najczęstszym powikłaniem ospy są nadkażenia bakteryjne zmian skórnych, dlatego do preparatów przeciwświądowych i przyśpieszających (rzekomo) przysychanie wykwitów zaczęto dodawać środki antyseptyczne i raczej spirytusowy niż wodny roztwór fioletu goryczki. Szczególne ryzyko nadkażeń istnieje w przypadkach stosowania pudru płynnego na skórę owłosioną głowy i zaniechania zabiegów higienicznych (tworzy się ropowica skóry owłosionej).
Reasumując nie ma szczegółowych wytycznych dotyczących miejscowego leczenia ospy wietrznej, poza ogólnym zaleceniem szczególnej dbałości o higienę w przebiegu choroby. Standardem powinna być czysta bielizna osobista i pościelowa.
Rozsądnym zaleceniem wydaje się obcinanie „na krótko” paznokci chorego i zachowanie szczególnej dbałości o higienę rąk, aby zapobiegać powstawaniu zadrapań i zakażeń bakteryjnych (najczęściej wywoływanych przez paciorkowce i gronkowce). Chory na ospę wietrzną lub półpasiec może się kąpać najlepiej pod prysznicem lub w wannie w wodzie z mydłem (krótko). Używanie mydła ze środkiem przeciwbakteryjnym nie jest konieczne. Nie ma dowodów, że kąpiel wydłuża przysychanie wykwitów ospowych. Natomiast są silne dowody na to, że brak higieny sprzyja nadkażeniom bakteryjnym wywołanym przez paciorkowce i gronkowce, które często kolonizują skórę.
• Owsica w przedszkolu. Co zrobić żeby unieszkodliwić robaki? Jakie działania podjąć powinien dyrektor placówki i/lub rodzice?
Rezerwuarem czynnika etiologicznego w owsicy jest człowiek zaś źródłem zarażenia wyłącznie osoba zarażona. Wrażliwość populacji ludzkiej na zarażenie tym pasożytem jest powszechna. Częściej chorują dzieci ale możliwe jest zarażenie u osób w każdym wieku. Inwazje tym pasożytem najczęściej szerzą się w przedszkolach, szkołach i innych miejscach o dużym zagęszczeniu mieszkańców, ale również w rodzinach, zwłaszcza jeśli nie w pełni przestrzega się niżej opisanych zasad higieny osobistej.
Zarażenie owsikiem szerzy się przede wszystkim drogą pokarmową, za pośrednictwem zanieczyszczonych kałem rąk lub przedmiotów, w szczególności: bielizny, pościeli, ręczników, zabawek oraz zanieczyszczonej jajami owsika żywności. Ssanie palców i obgryzanie paznokci zwiększa zagrożenie zarażeniem.
Pewnego rodzaju procedury mające na celu profilaktykę i zwalczanie owsicy, czyli podstawowe zasady „unieszkodliwienia” ewentualnych źródeł zarażenia, są bardzo dobrze znane wszystkim lekarzom rodzinnym (pediatrom i internistom). W celu zapobiegania i zwalczania zarażenia owsicą warto rozważyć prowadzenie okresowych badań pasożytniczych zarówno u dzieci jak i personelu w przedszkolach i szkołach oraz u osób mieszkających razem z dzieckiem.
 
Leczeniem przeciw pasożytniczym należy objąć zarówno chorego jak i wszystkich pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym z zarażonym lub pozostających z nim w bliskim kontakcie (w grupie przedszkolnej, klasie szkolnej).
W celu przecięcia dróg szerzenia się zarażenia należy wdrożyć następujące działania:
Restrykcyjnie przestrzegać zasad higieny osobistej – mycie rąk, szczególnie przed przygotowaniem posiłków i przed jedzeniem oraz po skorzystaniu z toalety, obcinanie krótko paznokci;
Korzystanie z pryszniców i unikanie kąpieli w wannie;
Regularna zmiana pościeli, bielizny osobistej oraz ręczników a w trakcie leczenia codzienna (prać na gorąco);
Mycie i czyszczenie na gorąco zabawek;
Osoby zarażone powinny spać w majtkach w celu ograniczenia przemieszczania się jaj owsika;
W zakładach skupiających dużą liczbę dzieci powinny być prowadzone akcje oświatowe kierowane zarówno do dzieci jak i ich opiekunów.
Owsica nie jest objęta obowiązkiem zgłaszania do Inspekcji Sanitarnej a osoby zarażone nie są objęte nadzorem epidemiologicznym.
• W przedszkolu, do którego chodzą moje dzieci kilkoro maluchów choruje na glistnicę. Czy taka informacja nie powinna być podana do wiadomości publicznej żeby inne dzieci unikały chorych. Czy nie byłoby to uczciwsze niż zatajanie tej info. przez rodziców?
Nie nazwałabym uczciwością faktu upublicznienia poufnej informacji (prawdopodobnie zawartej w dokumentacji lekarskiej czyli objętej tajemnicą) na temat przyczyny choroby u jednego z dzieci uczęszczających do przedszkola.
Źródłem zarażenia glistnicą jest wyłącznie pokarm (głównie warzywa i owoce) zanieczyszczony jajami pasożyta. Człowiek nie może zarazić się bezpośrednio od drugiego człowieka. Zarażenie następuje przez przeniesienie jaj do ust na zabrudzonych rękach, u dzieci zdarza się to często bo dzieci zwykle nie przestrzegają podstawowych zasad higieny. Ale i w innych sytuacjach nie przestrzegania zasad higieniczno – sanitarnych przez dorosłych jest możliwe przeniesienie zarażenia na dzieci np. przy karmieniu podczas zabawy w piaskownicy lub na dywanie albo na podłodze w pomieszczeniach w domu (często jaja glisty przynoszone są przez domowników lub zwierzęta domowe wraz z ziemią na butach lub łapach).
Podstawowym sposobem zapobiegania zarażeniom jest rygorystyczne przestrzeganie zasad higieny osobistej, głównie przez dzieci a więc mycie rąk zwłaszcza przed jedzeniem i po skorzystaniu z toalety, dokładne mycie owoców i warzyw spożywanych w stanie surowym oraz unikanie zanieczyszczenia ziemią produktów spożywczych.
Rozpoznanie i leczenie choroby pozostaje w gestii lekarza. Do niego należy również   prowadzenie akcji edukacyjnych przy ewentualnej współpracy personelu przedszkola.
• Czy świerzb jest częstą chorobą w Polsce? Jakie są statystyki?
Świerzb to częsta dermatoza, choroba skóry powodowana przez pasożyta zewnętrznego, wyłącznie ludzkiego, Sarcoptes scabiei . Jest chorobą ludzi ze wszystkich grup wiekowych, wszystkich szerokości aj geograficznych, niezależną od ich statusu socjoekonomicznego. Objawia się zwykle grudkową, bardzo swędzącą wysypką w przestrzeniach międzypalcowych i na powierzchniach zgięciowych. Do zakażenia dochodzi przez kontakt bezpośredni z osobą chorą (znacznie częściej) lub za pośrednictwem przedmiotów, głównie odzieży i pościeli (znacznie rzadziej). Świerzbowce mogą przeżyć poza skórą człowieka najdłużej 3-4 dni, następnie giną.
Chociaż globalne rozpowszechnienie tej choroby nie jest znane, szacuje się, że mimo możliwości efektywnego leczenia, na świecie żyje ponad 300 milionów osób zakażonych.
Choroba ta nie jest objęta obowiązkiem zgłaszania przez lekarzy do Inspekcji Sanitarnej a chorzy na świerzb nie podlegają nadzorowi epidemiologicznemu.
• Jak zapobiegać zachorowaniom na krztusiec w domu i w placówkach edukacyjnych?
Krztusiec jest ostrą chorobą zakaźną układu oddechowego o charakterze nawracającym, przenoszącą się drogą powietrzno-kropelkową. Najpierw, w 1-2 tygodniu od zakażenia, pojawiają się objawy nieżytowe dotyczące nosa, spojówek, gardła i oskrzeli, którym towarzyszy łagodny kaszel lub pokasływania nasilające się w nocy. Chory jest wtedy najbardziej zaraźliwy dla otoczenia. Zwykle w 3 tygodniu choroby pojawia się typowy objaw choroby jakim jest napadowy, szczekający kaszel, który może trwać nawet do kilku tygodni.
Rozpoczęcie leczenia antybiotykiem w okresie nieżytowym jest najbardziej efektywne. U chorych leczonych antybiotykami z grupy makrolidów, zaraźliwość dla otoczenia trwa do 5 dni od rozpoczęcia antybiotykoterapii.
Podstawowe zasady zapobiegania i zwalczania krztuśca powinny być zalecane
i realizowane przez lekarza we współpracy z chorym lub opiekunami chorego:
Najważniejsze jest wczesne rozpoznanie choroby i izolacja chorego.
Pomieszczenia, w których przebywa chory należy często wietrzyć i jeśli to możliwe naświetlać lampą bakteriobójczą.
W środowisku chorego należy dbać o higienę i stosować zabiegi dezynfekcyjne.
Osoby w otoczeniu, dotychczas nie szczepione lub takie, które nie otrzymały pełnego cyklu szczepień, powinny być   doszczepione jak najszybciej po zetknięciu się z chorym.
Dobre efekty przynosi również zastosowanie chemioprofilaktyki u osób, które miały bliski kontakt z chorym na krztusiec.
• Gdzie znajdę bieżące informacje o rodzaju i liczbie zachorowań na różne choroby zakaźne u ludzi w Polsce?
Państwowa Inspekcja Sanitarna działając zgodnie z zapisem ustawowym (Ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (tekst jednolity Dz. U. z 2013 r. poz. 947 oraz z 2014 r. poz. 619, 1138) prowadzi rejestry zgłoszonych przez kierowników laboratoriów oraz felczerów i lekarzy, zakażeń i zachorowań na choroby zakaźne oraz zatruć u ludzi mieszkających na terenach podległych Powiatowym Inspektorom Sanitarnym. Dane demograficzne i epidemiologiczne gromadzone przez Państwowych Inspektorów Sanitarnych (PIS) w rejestrach powiatowych i wojewódzkich są zgodnie z zapisem ustawowym (Ustawa z dn. 5.12.2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz. U. 2008 Nr 234 poz. 1570, tekst jednolity z 2013 r. poz. 947 i z 2014 r. poz. 619, 1138), udostępniane i przekazywane wyłącznie państwowym inspektorom sanitarnym lub specjalistycznym jednostkom naukowo - badawczym, właściwym ze względu na rodzaj zakażenia lub choroby zakaźnej.
Gromadzone przez PIS, dane statystyczne są na bieżąco przekazywane przez wszystkie Wojewódzkie Stacje Sanitarno – Epidemiologiczne w Polsce, do Zakładu Epidemiologii Narodowego Instytutu Zdrowia Publicznego – Państwowego Zakładu Higieny w Warszawie, który publikuje je na swojej stronie internetowej (www.pzh.gov.pl ) Na podstawie danych zgromadzonych i udostępnianych przez NIZP – PZH każdy obywatel naszego kraju może dokonywać oceny aktualnej sytuacji epidemiologicznej w Polsce w zakresie rodzaju i liczby zarejestrowanych zachorowań na choroby zakaźne, zakażeń i zatruć.
• Co jest najczęstszym źródłem zatruć i zakażeń pokarmowych?
W nomenklaturze klinicznej (lekarskiej) zamiast źródło używa się raczej określenia nośnik. Otóż nośnikiem zakażenia może być surowiec wykorzystywany do przygotowywania potrawy, półprodukt, gotowa potrawa lub woda. Wrotami zakażenia jest przewód pokarmowy.
Rezerwuarem czynnika etiologicznego może być - skażona woda pitna, produkty mleczne, jaja, owoce morza, mięso, warzywa i owoce, jadalne rośliny wodne.
• Jakie bakterie i wirusy zakażają nasz organizm latem?
Nie ma znaczenia jaka jest aktualna pora roku. Czynnikiem etiologicznym zatruć i zakażeń pokarmowym mogą być bakterie, wirusy, pasożyty, toksyny
Bakterie – najczęściej Salmonella, Shigella, Yersinia, Campylobacter, Bacillus cereus, gronkowiec złocisty (przyczyną zatrucia są odporne na gotowanie toksyny wytwarzane przez bakterię), E. coli, przecinkowce Wirusy – wirus zapalenia wątroby typu A, norowirusy, adenowirusy, rotawirusy, astrowirusy i inne. Pasożyty – np. lamblia, tasiemce, glisty ludzkie i inne . Toksyny – rośliny, grzyby, mięso zwierząt np. ryb.
• Jak szybko pojawiają się objawy choroby i jaki jest dominujący objaw?
Okres wylęgania choroby zależy od rodzaju czynników etiologicznych, przy zatruciach toksynami od kilkudziesięciu minut do kilku godzin, przy zakażeniach wirusami od kilku godzin do 1 doby, przy zakażeniach bakteryjnych zwykle kilka dni. Jednym z objawów jest gorączka o różnym nasileniu, poza tym ból głowy, biegunka, nudności, wymioty, silne bóle brzucha, w ciężkich przypadkach odwodnienie i zaburzenia świadomości. Objawy zakażeń, zatruć pokarmowych i zwykła niestrawność spowodowana błędem dietetycznym mogą być w pierwszej fazie chorowania takie same. Zwykle objawy niestrawności mijają przy zastosowaniu diety lekkostrawnej. Jeśli kilkugodzinna diety nie przynosi poprawy a dodatkowo pojawiają się następne objawy to raczej mamy do czynienia z chorobą.
• Jak należy postępować przy pojawieniu się pierwszych objawów choroby przewodu pokarmowego?
Warto spróbować leczenia w warunkach domowych, zwłaszcza w sytuacji gdy nie ma wymiotów, które uniemożliwiają stosowanie leków doustnie. Należy zastosować dietę lekkostrawną, pić dużą ilość chłodnych płynów do z dodatkiem glukozy i elektrolitów. Płyny należy pić bardzo często ale w małych porcjach. Można zastosować leczniczo w warunkach domowych doustnie węgiel aktywowany, albo marchew gotowaną, która działa tak samo jak węgiel. Na kilka dni warto zrezygnować z jedzenia surowych owoców i warzyw i picia surowych soków.
Jeśli dolegliwości nie ustępują w ciągu 2 – 3 dni, albo gdy pierwszym i dominującym objawem chorobowym są wymioty lub gdy występuje silny ból brzucha, wysoka gorączka lub w stolcu pojawia się krew to należy szybko skonsultować się z lekarzem, który oceni stan zdrowia, zleci wykonanie badań diagnostycznych w celu ustalenia czynnika etiologicznego danego zachorowania oraz jeśli będzie to konieczne zaleci leczenie, początkowo lekami dobranymi empirycznie a następnie po otrzymaniu wyniku badania mikrobiologicznego wdroży leczenie przyczynowe.
U dzieci zwłaszcza niemowląt przy objawach biegunki i wymiotów istnieje duża szansa na wystąpienie odwodnienia, które u małych dzieci stanowi realne zagrożenie dla ich życia. Każda biegunka i/lub wymioty u dziecka do 1 r. ż. wymaga szybkiej konsultacji lekarskiej. Tak małego dziecka nie należy leczyć wyłącznie „domowo”.
• Na co zwracać uwagę w restauracjach i punktach gastronomicznych aby ustrzec się przed zachorowaniem?
Trudna jest odpowiedź na to pytanie. Mogę powiedzieć jak ja „orientuję się w terenie”. Jeśli w restauracji jest brudno i pachnie niezbyt świeżo to nie jadam w niej. Jeśli w środku sezonu w porze obiadowej tylko kilku biesiadników siedzi w lokalu to pewnie nie warto tam się zatrzymywać. Zwykle nie mamy możliwości zajrzeć do kuchni ale warto sprawdzić jak wygląda toaleta. Jeśli niezbyt schludnie to… możemy domyślać się jak jest w kuchni…. Ale zawsze można spróbować zagubić drogę w czasie poszukiwania toalety i jednak choćby na chwilę zajrzeć do kuchni….;-))
Co do punktów gastronomicznych, jeśli są to lokale malutkie i brak w nich umywalki dla mycia rąk personelu to zdecydowanie odradzam spożywanie tam posiłków.
• Jeśli zgłoszę do PSSE problemy zdrowotne po zjedzeniu posiłku w barze, restauracji lub na weselu to jaka będzie reakcja inspekcji sanitarnej na moje zgłoszenie?
Państwowa Inspekcja Sanitarna reaguje na zgłoszenia osób prywatnych jak i lekarzy czy laboratoriów. Dochodzenia epidemiologiczne prowadzone są w ognisku (co najmniej 2 zachorowania na zatrucia/zakażenia przenoszone drogą pokarmową powiązane czasem wystąpienia dolegliwości oraz miejscem spożycia i potrawą). W dochodzeniu uczestniczą pracownicy 2 Powiatowej Inspekcji Sanitarnej (Oddział Nadzoru Epidemiologii we współpracy z laboratorium oraz Nadzór nad Żywieniem i Żywnością). Podczas dochodzenia ustala się liczbę i dane demograficzne uczestników ogniska, rodzaj zjedzonych potraw, czyli podejrzanych nośników zakażenia, ich źródło oraz czynnik etiologiczny. Wszystkie te działania prowadzi się w celu ograniczenia możliwości narastania liczby osób chorujących a przede wszystkim w celu zlikwidowania źródła zakażeń. Np. jeśli podejrzanym nośnikiem zakażenia były jajka kurze, to źródłem zakażeń w pojęciu epidemiologicznym jest kurnik gdzie hodowano kury i/lub miejsce ubojni drobiu. W przypadku zakażeń tzw. odzwierzęcych Państwowa Inspekcja Sanitarna współpracuje z Inspekcją Weterynaryjną lub innymi służbami. Niezależnie od miejsca wystąpienia ogniska – restauracja, dom rodzinny, ośrodki wypoczynkowe – sposób postępowania inspekcji sanitarnej w „ognisku zachorowań” jest zawsze taki sam.
• Czy we własnym domu też mogę jakoś zabezpieczyć się przed zachorowaniem na zatrucie pokarmowe?
Profilaktyka zakażeń i zatruć pokarmowych w warunkach domowych obejmuje następujące obszary:
Częste mycie rąk a zwłaszcza przed przygotowywaniem posiłków, przed jedzeniem. Zawsze porządnie myć ręce po wyjściu z toalety.
Oddzielne deski i noże do krojenia i porcjowania surowego mięsa.
W lodówce przechowywać potrawy surowe i gotowane/pieczone z dala od siebie, w oddzielnych pojemnikach.
Potraw lub surowców rozmrożonych nie zamrażać powtórnie.
Podczas upałów, potrawy przewidziane do przechowywania w lodówce, bezpośrednio po zakończeniu obróbki termicznej szybko schłodzić i wstawić do chłodziarki.
Podczas gotowania, pieczenia mięsa dbać o to aby wysoka temperatura pieczenia/gotowania dotarła również do wnętrza tuszki.
Większość bakterii ginie podczas obróbki cieplnej w temperaturze ponad 75 st. C stosowanej przez 15 minut.
Przy potrawach grillowanych dbać o to aby w chwili podawania do spożycia w porcji nie było różowego mięsa.
Najczęstsze błędy, które popełniamy wobec żywności powodując „zatrucia pokarmowe”
Przechowywanie w niewłaściwej temperaturze
Naprzemienne zamrażanie i odmrażanie
Obróbka termiczna zbyt krótka lub w niewłaściwej temperaturze
Krzyżowanie skażeń czyli np. używanie tej samej deski do krojenia mięsa surowego i wędlin, warzyw lub owoców, zwłaszcza nie poddawanych później obróbce termicznej
Zakażenia/zarażenia osób przygotowujących posiłki
Stan anabiozy patogenów w produktach wysuszonych (mączka mięsno-kostna, jaja w proszku, mleko w proszku – np. Salmonella)
• Które tereny Polski i województwa mazowieckiego są najbardziej narażone na zachorowanie na choroby przenoszone przez kleszcze?
W Polsce terenami endemicznymi (tzn. zwiększonego ryzyka zachorowania na choroby odkleszczowe) są województwa : podlaskie, mazursko –warmińskie , dolnośląskie, małopolskie, ale z roku na rok obserwuje się wzrost populacji zakażonych kleszczy w centralnej Polsce i w województwie mazowieckim.
W Warszawie tereny o bardzo wysokim ryzyku to m.in.: Las Bemowo, Ogród Zoologiczny, Las Bielański, Las Młociny, Las Kabacki, Las Kawęczyn, Kampinoski Park Narodowy. Terenami o niskim i średnio niskim ryzyku są m.in.: Lasy Wawerskie, Lasy Sulejówek-Grabina, Lasek Bielański-plac zabaw, Las Jana III Sobieskiego, Pola Mokotowskie, Ogród Krasińskich.
Eksperci na podstawie prowadzonych badań ostrzegają, że nieodkrytych endemicznych ognisk kleszczowego zapalenia mózgu na obszarze Polski może być znacznie więcej.
Wiele ciekawych informacji dotyczących zagrożeń wywołanych przez kleszcze i sposobach profilaktyki można znaleźć na stronie internetowej:     www.kleszczeinfo.pl
• Jak mogę się zabezpieczyć przed zachorowaniem na choroby przenoszone przez kleszcze?
Główne zalecenia profilaktyczne chroniące przed ukąszeniami kleszczy sprowadzają się do noszenia odpowiedniego ubioru podczas ekspozycji na kleszcze:
zakładanie koszul z długim rękawem
zakładanie długich spodni
zakładanie zakrytych butów
stosowanie nakrycia głowy
oraz
unikanie wypraw w rejony, gdzie dużo jest kleszczy
stosowanie środków odstraszających kleszcze, czyli odpowiednich repelentów-substancji zawierających dietylotoluamid (DEET), który rozpyla się na ubranie i osłoniętą skórę z wyjątkiem twarzy lub PERMETRYNĘ, którą spryskuje się tylko ubranie
częste sprawdzanie powierzchni ciała po pobycie w lesie (zwłaszcza w zgięciach stawowych, głowie, rękach, nogach, pachwinach)   - w celu jak najszybszego usunięcia kleszcza
właściwe usunięcie kleszcza za pomocą pęsety z cienkimi końcami, różnych „kleszczołapek” lub pompek próżniowych – dostępnych w aptekach lub drogeriach.
Dostępne są szczepionki zapobiegające Kleszczowemu Zapaleniu Mózgu, które zalecane są wszystkim osobom, które mogą być narażone na ukąszenia kleszczy, zarówno dzieciom jak i dorosłym.
Podstawowy schemat szczepienia to trzy dawki w terminie:
I dawka – dzień rozpoczęcia szczepień
II dawka – w odstępie od 1 miesiąca do 3 miesięcy od dawki pierwszej
III dawka - w odstępie od 5 do 12 miesięcy od dawki drugiej
Lub schemat przyspieszony
I dawka – dzień rozpoczęcia szczepień
II dawka – 14 dni po podaniu dawki pierwszej
III dawka - w odstępie od 5 do 12 miesięcy od dawki drugiej
 
Pełny cykl szczepienia uodparnia na 3 lata, po pierwszej dawce przypominającej następne podaje się co 5 lat.
Nie ma szczepionki przeciwko boreliozie z Lyme.

Pytania i odpowiedzi NZC dotyczące badań do celów sanitarno – epidemiologicznych:

 

• O jakich badaniach mowa w określeniu badania do celów sanitarno – epidemiologicznych?
W skład badań do celów sanitarno – epidemiologicznych wchodzą badania laboratoryjne (wykonywane w akredytowanych do tego celu laboratoriach Państwowej Inspekcji Sanitarnej, Państwowej Inspekcji Sanitarnej MSW, Wojskowej Inspekcji Sanitarnej lub w innych placówkach). Badania laboratoryjne umożliwiają identyfikację zachorowania na chorobę zakaźną lub zakażenia spowodowanego wybranymi drobnoustrojami chorobotwórczymi. Specjalistyczne badania laboratoryjne są wykonywane w jednostkach właściwych w zakresie gruźlicy i chorób płuc.
Oprócz badań laboratoryjnych w skład badań do celów sanitarno – epidemiologicznych wchodzą badania lekarskie, mające na celu ocenę stanu zdrowia osoby wykonującej badania i orzecznictwo w kwestii istnienia zdolności do wykonywania określonych prac albo czasowych lub trwałych przeciwwskazaniach do wykonywania tych prac, przy wykonywaniu których istnieje możliwość przeniesienia zakażenia lub choroby zakaźnej na inne osoby.
• U kogo należy wykonywać badania sanitarno – epidemiologiczne?
Zgodnie z obecnie obowiązującym aktem prawnym Ustawą z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi ( Dz. U. z 2008 r. Nr 234, poz. 1570, tekst jednolity ogłoszony w Dz. U.   z 2013 r. poz. 947). obowiązek wykonywania badań do celów sanitarno – epidemiologicznych w celu identyfikacji zakażenia określonymi drobnoustrojami, dotyczy osób podejmujących lub wykonujących prace oraz uczniów szkół, studentów szkół wyższych i doktorantów kształcących się do wykonywania takich prac, które umożliwiają przeniesienie zakażenia lub choroby zakaźnej na inne osoby. Ponadto badania takie wykonuje się u:
Osób podejrzanych o zakażenie lub chorobę zakaźną;
Dzieci w wieku od 0-12 m. ż. i kobiet w ciąży, podejrzanych o zakażenie lub chorobę zakaźną mogącą się szerzyć z matki na płód lub dziecko;
Nosicieli, ozdrowieńców oraz osób, które były narażone na zakażenie przez styczność z osobami zakażonymi, chorymi lub materiałem zakaźnym;
• Czy na badania do celów sanitarno – epidemiologicznych trzeba mieć skierowanie czy też można je wykonać na własne życzenie?
Na obowiązkowe badania sanitarno – epidemiologiczne zgodnie z zapisem ustawowym (art. 6, ust. 1 ww. ustawy) kierują następujące podmioty
Państwowy Powiatowy Inspektor Sanitarny właściwy dla miejsca pobytu, kieruje niżej wymienione osoby:
podejrzanych o zakażenie lub chorobę zakaźną,
noworodki, niemowlęta i kobiety w ciąży, podejrzane o zakażenie lub chorobę zakaźną mogącą szerzyć się z matki na płód lub dziecko,
nosicieli, ozdrowieńców oraz osoby, które były narażone na zakażenie przez styczność z osobami zakażonymi, chorymi lub materiałem zakaźnym
Kierujący szkołą albo rektor uczelni lub osoba przez nich upoważniona kieruje:
Uczniów, studentów i doktorantów kształcących się do wykonywania prac, przy wykonywaniu których możliwe jest przeniesienie zakażenia lub choroby zakaźnej na inne osoby
Pracodawca albo zlecający wykonanie prac kieruje:
Osoby podejmujące lub wykonujące prace, przy wykonywaniu których możliwe jest przeniesienie zakażenia lub choroby zakaźnej na inne osoby
Ponieważ, mimo delegacji ustawowej nadal brak rozporządzeń wykonawczych precyzujących rodzaj zakażeń i chorób zakaźnych, w przypadku wystąpienia których lub podejrzenia wystąpienia, konieczne jest przeprowadzenie obowiązkowych badań sanitarno – epidemiologicznych – to wszystkie podmioty kierujące na te badania mają prawo posługiwać się własnym doświadczeniem i wiedzą oraz samodzielnie określać zakres przeprowadzanych badań.
Jedyny warunek, który musi być spełniony przy wyborze badań laboratoryjnych to lista wybieranych badań musi być zgodna z listą czynników chorobotwórczych wywołujących zakażenia i choroby zakaźne wymienione w wykazie zawartym w załączniku do Ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi.
Możliwe jest również wykonywanie badań sanitarno – epidemiologicznych bez skierowania od ww. podmiotów. Każda osoba decydująca się na samodzielne wykonywanie tych badań musi wcześniej skonsultować zakres badań z lekarzem medycyny pracy.
• Gdzie i jak można wykonać badania laboratoryjne do celów sanitarno – epidemiologicznych?
W zależności od rodzaju zaleconych badań można je wykonać w laboratoriach Państwowej Inspekcji Sanitarnej lub w innych laboratoriach, z którymi zostaną zawarte umowy.
Jednym z obowiązkowych badań laboratoryjnych wykonywanych obecnie do celów sanitarno – epidemiologicznych są badania identyfikujące osoby z zakażeniami pałeczkami duru brzusznego (Salmonella typhi), durów rzekomych A, B, C (Salmonella paratyphi) oraz innymi pałeczkami z rodzaju Salmonella i Shigella. Przez 3 kolejno następujące po sobie dni, należy pobierać próbki kału i dostarczyć je do wybranej stacji sanitarno – epidemiologicznej (adresy, telefony oraz czas pracy punktów pobrań w WSSE w Warszawie, PSSE w Ciechanowie, PSSE w Ostrowi Mazowieckiej, PSSE w Płocku, PSSE w Radomiu, PSSE w Siedlcach, są dostępne na głównej stronie internetowej WSSE www.wsse.waw.pl w zakładkach : laboratorium WSSE oraz kontakt - stacje powiatowe). Na wyniki opisanych badań laboratoryjnych oczekuje się około 7 -10 dni.
• Czy za badania laboratoryjne do celów sanitarno – epidemiologicznych trzeba płacić ?
Badania laboratoryjne u uczniów, studentów i doktorantów kształcących się do wykonywania prac, przy wykonywaniu których istnieje możliwość przeniesienia zakażenia lub choroby zakaźnej na inne osoby, są finansowane z budżetu państwa z części, której dysponentem jest wojewoda, bez względu na uprawnienia z tytułu ubezpieczenia zdrowotnego. Oznacza to, że wymienione osoby zostaną zwolnione z opłat za badania laboratoryjne jeżeli zostaną skierowane na nie przez kierownika szkoły, rektora uczelni lub osoby przez nich upoważnione.
Badania laboratoryjne u osób podejmujących lub wykonujących prace, przy wykonywaniu których istnieje możliwość przeniesienia zakażenia lub choroby zakaźnej na inne osoby, są finansowane przez pracodawcę lub zlecającego wykonanie prac.
Istnieje również możliwość samodzielnego wykonania przez obywatela badań laboratoryjnych do celów sanitarno – epidemiologicznych, których koszty ponosi on sam.
 
• Do jakiego lekarza należy udać się w związku z badaniami sanitarno – epidemiologicznymi?
Zgodnie z zapisem ustawowym badania lekarskie wchodzące w skład badań sanitarno – epidemiologicznych, są wykonywane przez lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej lub lekarzy wykonujących zadania medycyny pracy, którzy wydają orzeczenia lekarskie do celów sanitarno – epidemiologicznych. Umieszczenie tej informacji w ustawie, stwarza pewne problemy, bowiem w Rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 20 października 2014 r. (Dz. U. 2014, poz. 1440) w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej,   brak jest zapisu o tym, że badania lekarskie oraz orzecznictwo do celów sanitarno – epidemiologicznych wchodzą w zakres uprawnień czy też obowiązków lekarzy POZ.
Na szczęście w Ustawie z dnia 27 czerwca 1997 r. o służbie medycyny pracy (tekst jednolity z dnia 19 maja 2004 r. Dz. U. Nr 125, poz. 1317), znajdują się zapisy mówiące o tym, że lekarze medycyny pracy są właściwymi do realizowania zadań z zakresu sprawowania profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracującymi oraz kandydatami do pracy. Zgodnie z tymi zapisami, lekarze medycyny pracy wykonują badania lekarskie oraz mogą orzekać do celów sanitarno – epidemiologicznych.
• Jaki jest zakres badań laboratoryjnych w przypadku badań do celów sanitarno – epidemiologicznych?
W chwili obecnej jedynym aktem prawnym, w którym zawarte są jakiekolwiek informacje na temat badań sanitarno – epidemiologicznych jest Ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi ( Dz. U. z 2008 r. Nr 234, poz. 1570, tekst jednolity ogłoszony w Dz. U.   z 2013 r. poz. 947). Z powodu braku rozporządzeń wykonawczych do ustawy, w których szczegółowo opisany byłby zakres badań do celów sanitarno – epidemiologicznych, zarówno osoba zlecająca obowiązkowe badania sanitarno – epidemiologiczne, jak i lekarz je wykonujący, mogą samodzielnie, zgodnie z posiadaną wiedzą, zdecydować o rodzaju i zakresie badań, które należy wykonać w przypadku wykonywania przez daną osobę określonych czynności zawodowych.
• Jak długo ważne jest orzeczenie lekarskie wydane do celów sanitarno – epidemiologicznych i na jakim formularzu powinno być napisane?
Z uwagi na brak rozporządzeń wykonawczych, w których szczegółowo opisana byłaby „procedura” wykonywania badań do celów sanitarno – epidemiologicznych i orzekania lekarskiego - lekarz medycyny pracy ma prawo samodzielnie zdecydować o tym, jak często należy wykonywać u danego pacjenta badania do celów sanitarno – epidemiologicznych. Tym samym lekarz samodzielnie opierając się na własnym doświadczeniu i wiedzy medycznej ustala czas trwania ważności wydanego przez siebie orzeczenia.  Od decyzji lekarza zależy również forma orzeczenia, które zostanie przez niego wystawione.
• Czy wizyta u lekarza w ramach obowiązkowych badań sanitarno – epidemiologicznych jest płatna?
Badania lekarskie, wchodzące w skład badań do celów sanitarno – epidemiologicznych, u uczniów, studentów i doktorantów posiadających ubezpieczenie zdrowotne, są finansowane na zasadach określonych w przepisach o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych. U osób nieposiadających ubezpieczenia zdrowotnego są finansowane z budżetu, przez ministra zdrowia. Badania lekarskie u osób podejmujących lub wykonujących prace, są finansowane przez pracodawcę lub zlecającego wykonanie prac.
• Jakie są terminy wykonywania badań kontrolnych dla celów sanitarno – epidemiologicznych?
W obowiązujących aktach prawnych nie ma jednoznacznych zapisów o terminach wykonywania badań kontrolnych. Lekarz POZ lub medycyny pracy po analizie danych z wywiadu, badania przedmiotowego oraz wyników badań laboratoryjnych lub innych diagnostycznych, wypisuje orzeczenie , które zawiera informacje o braku przeciwwskazań, czasowym lub trwałym przeciwwskazaniu do wykonywania prac lub odbywania nauki.
Wypisując takie orzeczenie, lekarz samodzielnie, zgodnie ze swoją wiedzą i doświadczeniem decyduje o terminie i zasadności wykonania lekarskiego badania kontrolnego oraz o tym, czy, kiedy i jakie badania laboratoryjne do celów sanitarno – epidemiologicznych należy aktualizować.
• Czy po wizycie u lekarza otrzymam książeczkę badań do celów sanitarno –epidemiologicznych?
W myśl obecnie obowiązujących przepisów prawnych książeczka do badań do celów sanitarno – epidemiologicznych przestała być dokumentem medycznym. Pozostaje ona wyłączną własnością pracownika, jest przez niego przechowywana i nie podlega żadnej kontroli: ani pracodawcy, ani kierownika szkoły lub rektora uczelni, ani pracowników Państwowej Inspekcji Sanitarnej.
Podczas wizyty u lekarza pacjent otrzyma teraz orzeczenie o zdolności lub przeciwwskazaniach do wykonywania prac, przy wykonywaniu których istnieje możliwość przeniesienia zakażenia lub choroby zakaźnej na inne osoby. Dokument ten zostanie przekazany przez lekarza w 2 egzemplarzach, z których jeden pacjent przekaże swojemu pracodawcy lub osobie zlecającej prace albo kierującemu szkołą a drugi egzemplarz orzeczenia lekarskiego będzie przechowywać sam.
• Zgubiłam/łem wyniki badań laboratoryjnych kału a książeczka do celów sanitarno – epidemiologicznych gdzieś przepadła. Gdzie i jak mogę odebrać duplikat książeczki?
Państwowa Inspekcja Sanitarna nie wydaje duplikatów niegdyś obowiązujących książeczek do badań do celów sanitarno – epidemiologicznych.
Możliwe jest jedynie odnalezienie wyników badań laboratoryjnych tzw. „ na nosicielstwo” czyli do celów sanitarno-epidemiologicznych, pod warunkiem, że pamięta Pan/Pani dokładnie,   w którym roku i w której stacji sanitarno-epidemiologicznej były one wykonywane. Jeśli badania były wykonywane w przychodni lekarskiej proszę tam poszukiwać kopii badań.
Nie jest wykluczone, że obecnie konieczne będzie wykonanie nowych badań, jeśli teraz ma miejsce jedna z następujących sytuacji – podejmuje Pan/Pani pracę po raz pierwszy lub ponownie, albo rozpoczyna Pan/Pani naukę w zawodzie lub ponownie ją podejmuje i dla tych czynności zawodowych wymagane jest wykonanie takich badań. Decyzję co do wykorzystania posiadanych wyników badań podejmie lekarz medycyny pracy, do którego należy się zgłosić.
Na podstawie wyników badań lekarz wyda orzeczenie lekarskie:
o zdolności do wykonywania prac, przy wykonywaniu których istnieje możliwość przeniesienia zakażenia lub choroby zakaźnej na inne osoby albo
o czasowych lub trwałych przeciwwskazaniach do wykonywania prac, przy wykonywaniu których istnieje możliwość przeniesienia zakażenia lub choroby zakaźnej na inne osoby.
• Jaki jest aktualny stan prawny dotyczący obowiązkowych badań sanitarno – epidemiologicznych?
Jedynym obecnie obowiązującym aktem prawnym dotyczącym obowiązkowych badań sanitarno – epidemiologicznych jest Ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi ( Dz. U. z 2008 r. Nr 234, poz. 1570, tekst jednolity ogłoszony w Dz. U.   z 2013 r. poz. 947), w której zapisano, że ww. badaniom podlegają:
Podejrzani o zakażenie lub chorobę zakaźną;
Noworodki, niemowlęta i kobiety w ciąży, podejrzane o zakażenie lub chorobę zakaźną mogącą się szerzyć z matki na płód lub dziecko;
Nosiciele, ozdrowieńcy oraz osoby, które były narażone na zakażenie przez styczność z osobami zakażonymi, chorymi lub materiałem zakaźnym;
Uczniowie, studenci i doktoranci kształcący się do wykonywania prac, przy wykonywaniu których istnieje możliwość przeniesienia zakażenia lub choroby zakaźnej na inne osoby;
Osoby podejmujące lub wykonujące prace, przy wykonywaniu których istnieje możliwość przeniesienia zakażenia lub choroby zakaźnej na inne osoby
W wymienionej ustawie nie ma szczegółowych informacji dotyczących
Rodzaju zakażeń i chorób zakaźnych, w przypadku wystąpienia których lub podejrzenia wystąpienia przeprowadza się obowiązkowe badania sanitarno – epidemiologiczne,
Rodzaju obowiązkowych badań sanitarno – epidemiologicznych oraz terminów ich przeprowadzania,
Sposobu dokumentowania badań oraz sposobu dokumentowania wyników tych badań,
Wzoru karty badań dla celów sanitarno – epidemiologicznych i wzoru orzeczenia lekarskiego
Rodzaju prac, przy wykonywaniu których istnieje możliwość przeniesienia zakażenia lub choroby zakaźnej na inne osoby.
Sposobu postępowania z osobą, u której stwierdzono przeciwwskazania do wykonywania prac, umożliwiających przeniesienie zakażenia.
Do chwili obecnej nie zostały wydane nowe rozporządzenia wykonawcze do Ustawy z dnia 5.12.2008 r., precyzujące wyżej wymienione kwestie, mimo że z dniem 2 stycznia 2012 r. straciły moc prawną akty wykonawcze wydane do poprzedniej ustawy o chorobach zakaźnych i zakażeniach (z dnia 6.09.2001 r.), w tym :
Rozporządzenie MZ z dnia 2 lutego 2006 r. w sprawie badań do celów sanitarno – epidemiologicznych (Dz. U. Nr 25 poz. 191);
Rozporządzenie MZ z dnia 10 lipca 2006 r. w sprawie wykazu czynników chorobotwórczych oraz stanów chorobowych spowodowanych tymi czynnikami, którymi zakażenie wyklucza wykonywanie niektórych prac, przy wykonywaniu których istnieje możliwość przeniesienia zakażenia lub choroby zakaźnej na inne osoby (Dz. U. Nr 132 poz. 928);
Rozporządzenie MZ z dnia 10 lipca 2006 r. w sprawie wykazu prac, przy wykonywaniu których istnieje możliwość przeniesienia zakażenia lub choroby zakaźnej na inne osoby (Dz. U. Nr 133 poz. 939), co spowodowało, że z dniem 2.01.2012 r. książeczki do badań do celów sanitarno – epidemiologicznych przestały być obowiązującym dokumentem medycznym.
Zatem, książeczki popularnie nazywane „sanepidowskimi”, które być może pozostają nadal w posiadaniu pracowników, stały się ich wyłączną własnością i nie podlegają już kontroli żadnych organów zewnętrznych.
Zgodnie z zapisem ustawowym, od dnia 2.01.2012 r. jedynymi obowiązującymi dokumentami medycznymi, które mogą podlegać kontroli np. Państwowej Inspekcji Sanitarnej stały się orzeczenia lekarskie wydawane przez lekarzy na podstawie wyników badań lekarsko – laboratoryjnych, będących składowymi badań do celów sanitarno – epidemiologicznych.
Orzeczenia, o których mowa, przekazywane są przez lekarza osobie badanej oraz pracodawcy lub osobie zlecającej wykonanie prac i zawierają informację:
o zdolności do wykonywania prac, przy wykonywaniu których istnieje możliwość przeniesienia zakażenia lub choroby zakaźnej na inne osoby; lub
o czasowych bądź trwałych przeciwwskazaniach do wykonywania prac, przy wykonywaniu których istnieje możliwość przeniesienia zakażenia lub choroby zakaźnej na inne osoby.
Wyniki badań laboratoryjnych i innych badań np. radiologicznych oraz konsultacji specjalistycznych a także treść ww. orzeczenia, lekarz wpisuje do dokumentacji medycznej dotyczącej danego pracownika, którą przechowuje w miejscu wykonywania praktyki lekarskiej.
Z uwagi na brak rozporządzeń wykonawczych, w których szczegółowo opisany byłby zakres badań do celów sanitarno – epidemiologicznych, zarówno osoba zlecająca obowiązkowe badania sanitarno – epidemiologiczne, jak i lekarz je wykonujący, mogą samodzielnie, zgodnie z posiadaną wiedzą, zdecydować o rodzaju i zakresie badań, które należy wykonać w przypadku wykonywania przez daną osobę określonych czynności zawodowych.
Lekarz zdecyduje również o tym, jak często należy wykonywać badania do celów sanitarno – epidemiologicznych, tym samym ustalając czas trwania ważności wydanego orzeczenia.   Od decyzji lekarza zależy również forma orzeczenia, które zostanie przez niego wystawione.
Badania do celów sanitarno – epidemiologicznych nie są badaniami okresowymi lub wstępnymi realizowanymi w ramach wymogów Kodeksu Pracy. Zatem zaświadczenie lekarskie, które posiada pracownik po wykonaniu badań wstępnych lub okresowych wynikających z Kodeksu Pracy, nie może być interpretowane jako obowiązujące orzeczenie lekarskie wydane dla celów sanitarno – epidemiologicznych.
Mimo, że książeczka do celów sanitarno – epidemiologicznych przestała być dokumentem medycznym, to obecnie w okresie przejściowym można traktować ją jako „nośnik” informacji o terminie ważności poprzednio wydanego orzeczenia lekarskiego.
• Mam książeczkę do badań do celów sanitarno – epidemiologicznych, gdzie są wpisane wyniki badań i orzeczenie, która została wydana poza granicami Polski. Czy ta książeczka jest ważna w naszym kraju?
Zgodnie z dyrektywami unijnymi w każdym kraju UE obowiązują oddzielne przepisy prawne dotyczące obowiązkowych badań do celów sanitarno – epidemiologicznych. Niniejszym przedstawiam aktualny stan prawny obowiązujący w naszym kraju. Jedynym obecnie obowiązującym aktem prawnym dotyczącym obowiązkowych badań sanitarno – epidemiologicznych jest Ustawa z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi ( Dz. U. z 2008 r. Nr 234, poz. 1570, tekst jednolity ogłoszony w Dz. U.   z 2013 r. poz. 947). Gdyby w posiadaniu Pana /Pani były oryginały wyników wykonanych poza Polską badań laboratoryjnych można spróbować przedstawić ich tłumaczenie lekarzowi medycyny pracy. Nie jest również wykluczone, że będzie Pan/Pani musiał/a wykonać nowe badania. Decyzję co do wykorzystania posiadanych już wyników badań podejmie lekarz medycyny pracy, do którego powinien się Pan/Pani zgłosić. Na podstawie wyników badań lekarz wyda aktualne orzeczenie lekarskie:
o zdolności do wykonywania prac, przy wykonywaniu których istnieje możliwość przeniesienia zakażenia lub choroby zakaźnej na inne osoby albo
o czasowych lub trwałych przeciwwskazaniach do wykonywania prac, przy wykonywaniu których istnieje możliwość przeniesienia zakażenia lub choroby zakaźnej na inne osoby.
Lekarz ustali również czy i jeśli tak, to kiedy oraz jakie badania do celów sanitarno – epidemiologicznych należy aktualizować. Otrzymane od lekarza orzeczenie lekarskie należy przekazać pracodawcy lub osobie zlecającej pracę.

Pytania i odpowiedzi NSO:

 

• Czy można przyjmować różne szczepionki tego samego dnia?
Większość szczepionek można podawać jednoczasowo w różne odległe od siebie miejsca ciała. Za jednoczasowe podanie szczepionek uważa się podanie różnych szczepionek w okresie czasu nie dłuższym niż 24 godziny. Taki sposób podawania nie zwiększa ryzyka reakcji ubocznych. Podawane w ten sposób szczepionki zachowują swoją immunogenność. Można też stosować szczepionki skojarzone np. przeciwko błonicy, tężcowi , krztuścowi i poliomyelitis (Boostrix polio), błonicy, tężcowi i poliomyelitis (Dultavax), WZW typu A i B (Twinrix). Szczepionki można podawać też w różnym czasie. Według aktualnych zaleceń, zaakceptowanych przez WHO, opartych na wnikliwej analizie odpowiedzi poszczepiennej, odstęp między podaniem dwóch różnych szczepionek może być dowolny, za wyjątkiem dwóch szczepionek żywych (atenuowanych), które mogą być podane w odstępie minimum 4 tygodni lub, jak podano wyżej, w tym samym dniu.
• Kto decyduje o indywidualnym kalendarzu szczepień ochronnych u dziecka?
Decyzję o szczepieniu dziecka, zgodnie z aktualnym Programem Szczepień Ochronnych (PSO), podejmuje lekarz rodzinny lub pediatra sprawujący nad dzieckiem podstawową opiekę zdrowotną. Jego obowiązkiem jest powiadomienie rodziców/opiekunów dziecka o szczepieniach obowiązkowych, a także poinformowanie ich i przedstawienie propozycji szczepień zalecanych w PSO. Decyzję dotyczącą zakresu szczepień zalecanych podejmują rodzice/opiekunowie dziecka, po omówieniu ich z lekarzem.
Indywidualny program szczepień ustalany jest w przypadku choroby dziecka i przeciwwskazań medycznych do realizacji niektórych szczepień zgodnie z PSO, w przypadku opóźnień w realizacji szczepień z różnych przyczyn, ewentualnie w przypadku realizacji PSO u dzieci przybywających z innych krajów. W ww. sytuacjach może być potrzebna opinia lekarza-specjalisty w zakresie problemów zdrowotnych dziecka lub lekarza z poradni konsultacyjnej ds. szczepień, na podstawie której lekarz sprawujący podstawową opiekę zdrowotną będzie podejmował decyzję o schemacie szczepień u danego dziecka. Indywidualny program szczepień może być także realizowany, w przypadkach tego wymagających, w poradni konsultacyjnej ds. szczepień.
Kwalifikację medyczną do konkretnego szczepienia zawsze przeprowadza lekarz. Pielęgniarka odpowiada natomiast za prawidłową realizację decyzji lekarza.
• Czy kobiety w ciąży powinny być szczepione przeciwko krztuścowi?
Grupą dzieci szczególnie narażonych na zachorowanie na krztusiec i powikłania, w tym zgon, są niemowlęta w wieku do 6 tygodni, ponieważ ze względu na swój wiek nie mogą być jeszcze zaszczepione przeciwko krztuścowi.
Podstawową strategią zapobiegania zachorowaniom na krztusiec u tych niemowląt jest więc szczepienie ciężarnych, ponieważ pozwala uzyskać bezpośrednie zabezpieczenie dla dziecka poprzez bierne przeniesienie przeciwciał przeciwko krztuścowi od matki do płodu.
Przeprowadzone badania wskazują, że aktywny transport przeciwciał od matki do dziecka następuje od 30. tygodnia ciąży. Zgodnie z zaleceniami szczepienie ciężarnych przeciwko krztuścowi należy przeprowadzić między 27. a 34. tygodniem ciąży.
Uzupełnieniem strategii szczepień ciężarnych jest strategia kokonowa, która służy przerwaniu transmisji zakażenia przez stworzenie wokół nieuodpornionej osoby, w tym przypadku niezaszczepionego jeszcze niemowlęcia, bariery ochronnej w postaci otoczenia złożonego z zaszczepionych osób.
• Czy trzeba odroczyć szczepienia po przechorowaniu ospy wietrznej?
Nie wykazano, aby przebycie ospy wietrznej o średnim lub cięższym przebiegu wpływało negatywnie na efektywność i bezpieczeństwo szczepień. Nie ma więc powodu, aby po przebyciu ospy wietrznej, należało w szczególny sposób odroczyć szczepienia. Podobnie jak w przypadku innych szczepień, u osób bez przeciwwskazań zdrowotnych do szczepień, trzeba odczekać do ustąpienia ostrych objawów i poprawy stanu klinicznego pacjenta.
• Czy szczepić szczepionką dostarczoną przez pacjenta?
Procedury związane z transportem i przechowywaniem szczepionek opierają się na zasadzie zachowania zasad łańcucha chłodniczego, tzn. warunków termicznych 2–8°C. Szczepionki są szczególnie wrażliwe na zmiany temperatury, a niezapewnienie odpowiednich warunków termicznych podczas transportu lub przechowywania może skutkować przede wszystkim zmniejszeniem ich skuteczności lub całkowitą utratą aktywności. Warunki transportu i przechowywania ustalone przez producenta szczepionek muszą być bezwzględnie zachowane od chwili wyprodukowania szczepionek do czasu podania preparatu pacjentowi.
Trudno jest zweryfikować wiarygodność oświadczenia pacjenta, że przyniesiona przez niego do gabinetu szczepionka była transportowana i przechowywana w warunkach termicznych (2–8°C) gwarantujących zachowanie jej przydatności do użycia. Lekarz powinien zatem odebrać od pacjenta pisemne oświadczenie, że szczepionkę przechowywano i transportowano z zachowaniem łańcucha chłodniczego oraz na zasadach określonych w Charakterystyce Produktu Leczniczego (ChPL ). Należy zatem uzyskać informację, jak długo i w którym miejscu lodówki pacjent przechowywał szczepionkę w domu oraz w jakich warunkach transportował szczepionkę z apteki do domu oraz z domu do punktu szczepień.
W przypadku uzasadnionych wątpliwości co do rzetelności tego oświadczenia, a tym samym zachowania zasad łańcucha chłodniczego, lekarz ma zawsze prawo odmówić wykonania szczepienia preparatem dostarczonym przez pacjenta.
• Jak zabezpieczyć się przed ryzykiem chorób podczas podróży zagranicznych?
Wielu chorobom zakaźnym, związanym z podróżami i pobytem w innych krajach, zwłaszcza tropikalnych i o niskim standardzie sanitarno-epidemiologicznym, można zapobiec poprzez szczepienia ochronne. Jest to najskuteczniejszy ze sposobów zapobiegania chorobom zakaźnym. W zależności od kraju, do którego podróżujący się udaje, panujących tam warunków sanitarno-epidemiologicznych, rodzaju i charakteru podróży, może być wskazane szczepienie przeciwko następującym chorobom zakaźnym: żółtej gorączce, wirusowemu zapaleniu wątroby typu A i typu B, durowi brzusznemu, tężcowi, błonicy i krztuścowi, poliomyelitis, odrze, śwince i różyczce, grypie, wściekliźnie, zakażeniom meningokokowym, zakażeniom pneumokokowym, cholerze, kleszczowemu zapaleniu mózgu, japońskiemu zapaleniu mózgu.
Informacje o chorobach, przeciwko którym należy się zaszczepić przed podróżą do danego kraju, można uzyskać w punktach szczepień Centrów Medycyny Podróży, a w przypadku szczepień obowiązkowych przeciwko żółtej gorączce również w ambasadzie danego kraju.
Szczegółowe informacje o szczepieniach obowiązkowych i zalecanych do poszczególnych krajów i regionów, z uwzględnieniem aktualnej sytuacji epidemiologicznej, publikowane są i uaktualniane na stronach internetowych Światowej Organizacji Zdrowia: www.who.int/ith oraz amerykańskiego Ośrodka Kontroli i Prewencji Chorób (CDC): www.cdc.gov.travel. Istnieje też ryzyko chorób, przeciwko którym nie wyprodukowano dotychczas skutecznej szczepionki, np. malaria. Postępowanie profilaktyczne w tym przypadku składa się z dwóch elementów: profilaktyki farmakologicznej, czyli przyjmowania zapobiegawczo leków przeciwmalarycznych oraz profilaktyki niefarmakologicznej (środki ochrony przed ukłuciami komarów tzn odpowiedni strój, repelenty, moskitiery), Nie ma również szczepionek przeciwko większości drobnoustrojów wywołujących tzw. biegunkę podróżnych. Źródłem zakażenia tymi drobnoustrojami są zanieczyszczone nimi produkty pokarmowe i woda, a także ręce. Zapobieganie tym zakażeniom polega na starannym przestrzeganiu zasad higieny osobistej i higieny żywienia (spożywanie pokarmów poddanych obróbce termicznej, picie wody pozbawionej czynników chorobotwórczych).

Pytania i odpowiedzi NHL:

 

• Planujemy otwarcie nowego podmiotu leczniczego jakie wymagania należy spełnić?
 W odpowiedzi na pytanie Oddział Nadzoru Epidemiologii Wojewódzkiej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej w Warszawie informuje, że w przypadku zamiaru prowadzenia podmiotu wykonującego działalność leczniczą konieczne jest spełnienie wymagań zawartych w ustawie z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej (t. j. Dz. U. z 2015 r. poz. 618) oraz w przepisach wykonawczych, tj. w Rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 26 czerwca 2012 r. w sprawie szczegółowych wymagań, jakim powinny odpowiadać pomieszczenia i urządzenia podmiotu wykonującego działalność leczniczą (Dz. U. z 2012 r. poz. 739). W przypadku nowo uruchamianego podmiotu należy go także dostosować do wymagań Rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz. U. Nr 75, poz. 690 ze zm.).
Wszelkie pytania i wątpliwości dotyczące rejestracji i prowadzenia podmiotu wykonującego działalność leczniczą należy kierować do Powiatowej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej terytorialnie właściwej dla lokalizacji podmiotu wykonującego działalność leczniczą.
• Jakimi przepisami trzeba się obecnie kierować otwierając gabinet stomatologiczny?
W odpowiedzi na pytanie Oddział Nadzoru Epidemiologii Wojewódzkiej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej w Warszawie informuje, że zakres wymogów, jakie powinny spełniać podmioty wykonujące działalność leczniczą określa Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 26 czerwca 2012 r. w sprawie szczegółowych wymagań, jakim powinny odpowiadać pomieszczenia i urządzenia podmiotu wykonującego działalność leczniczą (Dz. U. z 2012 r. poz. 739). Ponadto w przypadku nowo uruchamianego podmiotu należy go dostosować do wymagań min. Rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz. U. Nr 75, poz. 690 ze zm.).
Wszystkie zapytania lub wątpliwości należy kierować do Powiatowej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej, terytorialnie właściwej dla lokalizacji podmiotu wykonującego działalność leczniczą.
• Proszę o informacje na temat wymogów sanitarnych przy prowadzeniu Centrum Rehabilitacji.
W odpowiedzi na pytanie Oddział Nadzoru Epidemiologii Wojewódzkiej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej w Warszawie informuje, że Centrum Rehabilitacji ze względu na zakres wykonywanych świadczeń powinno zostać zarejestrowane jako działalność lecznicza. Zgodnie z art. 22 ustawy z dnia 15 kwietnia 2011r. o działalności leczniczej (Dz. U. z 2011 r., nr 112, poz. 654 ze zm.) pomieszczenia i urządzenia podmiotu wykonującego działalność leczniczą odpowiadają wymaganiom odpowiednim do rodzaju wykonywanej działalności leczniczej oraz zakresu udzielanych świadczeń zdrowotnych. Wymagania szczególne dla pomieszczeń podmiotu wykonującego działalność leczniczą określa Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 26 czerwca 2012 r. w sprawie szczegółowych wymagań, jakim powinny odpowiadać pomieszczenia i urządzenia podmiotu wykonującego działalność leczniczą (Dz. U. z 2012 r. poz. 739). Ponadto w przypadku nowo uruchamianego podmiotu wykonującego działalność leczniczą należy go dostosować do wymagań min. Rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz. U. Nr 75, poz. 690 ze zm.).
• Proszę o udzielenie odpowiedzi, czy otwierając gabinet logopedyczny jest potrzebny nadzór sanitarny?
Wodpowiedzi na pytanie Oddział Nadzoru Epidemiologii Wojewódzkiej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej w Warszawie zawiadamia, że informacje dotyczące zagadnień zawartych w korespondencji są uzależnione od formy prowadzenia działalności.
W przypadku zamiaru prowadzenia gabinetu logopedycznego w formie podmiotu leczniczego konieczne jest spełnienie wymagań zawartych w ustawie z dnia 15 kwietnia 2011r. o działalności leczniczej (Dz. U. Nr 112, poz. 654 ze zm.) oraz przepisach wykonawczych, min należy uzyskać decyzję do celów rejestracyjnych od organu inspekcji sanitarnej wymaganej przy wpisie do rejestru podmiotów prowadzących działalność leczniczą.
Jeśli gabinet będzie prowadzony jedynie w oparciu o Ustawę o swobodzie działalności gospodarczej opinia inspekcji sanitarnej nie jest wymagana.
• W jaki sposób potwierdzać i dokumentować procesy sterylizacji?
W odpowiedzi na pytanie Oddział Nadzoru Epidemiologii Wojewódzkiej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej w Warszawie informuje, że zgodnie z „Ogólnymi wytycznymi ‘2011 r. sterylizacji wyrobów medycznych” każdy wykonawca procesów dekontaminacji mających na celu uzyskanie materiału sterylnego jest zobowiązany posiadać udokumentowany system kontroli prowadzonych działań. Kontroli podlega każdy cykl sterylizacyjny zgodnie z zaleceniami wytwórcy sterylizatora i wykazem Polskich Norm Zharmonizowanych. Przez kontrolę rozumiemy ocenę wskaźników: fizycznych (czas, temperatura, ciśnienie), chemicznych (służą do uzyskania informacji o warunkach panujących w komorze sterylizatora) oraz biologicznych (potwierdzających skuteczność procesu). Zgodnie z ww. wytycznymi kontrola biologiczna powinna być wykonywana nie rzadziej
niż raz na trzy miesiące oraz po każdym usunięciu awarii, a także w każdym cyklu,
gdy nie jest dostępny automatyczny pomiar i zapis parametrów krytycznych.
W przypadku prowadzenia kontroli biologicznej samodzielnie, informuję że na rynku wraz
ze wskaźnikami biologicznymi można zakupić inkubator do ich odczytu. Należy postępować zgodnie z załączoną instrukcją producenta a wyniki zapisywać w książce kontroli sterylizacji.
Ww. instrukcja powinna funkcjonować w gabinecie jako procedura i podlegać 2 razy w roku kontroli zgodnie z Art. 11 ust.2 pkt 3) b) Ustawy z dnia 05 grudnia 2008r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (t.j. Dz. U. z 2013 r. poz. 947 z późn. zm.) oraz § 4. 1. Rozporządzenia Ministra Zdrowia z dnia 27 maja 2010 r. w sprawie zakresu, sposobu i częstotliwości prowadzenia kontroli wewnętrznej w obszarze realizacji działań zapobiegających szerzeniu się zakażeń i chorób zakaźnych. (Dz. U. z 2010 Nr 100 poz. 646).
• Czy osoba pobierająca krew do badań laboratoryjnych ma obowiązek zakładania jednorazowych rękawiczek?
W odpowiedzi na pytanie Oddział Nadzoru Epidemiologii Wojewódzkiej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej w Warszawie informuje, że stosowanie rękawic medycznych ma na celu ochronę osoby wykonującej zabieg pobrania krwi przed kontaktem z krwią pacjenta (powstaniem w ten sposób zakażenia czynnikami chorobotwórczymi przenoszonymi drogą krwiopochodną np. wirus zapalenia wątroby typu B) oraz ochronę pacjenta przed kontaktem z florą bakteryjną skory rąk osoby wykonującej ten zabieg. Rękawice medyczne powinny być zawsze zakładane przed kontaktem z pacjentem, zdejmowane natychmiast po zakończeniu danej czynności/zabiegu i stosowane jednorazowo. Zgodnie z aktualnym stanem wiedzy medycznej użycie rękawic nie zastępuje dezynfekcji rąk, którą należy wykonać, niezależne od stosowania rękawic, zawsze przed i po kontakcie z pacjentem.
Obowiązek stosowania procedur zapobiegających przenoszeniu zakażeń związanych za świadczeniami medycznymi wynika z zapisów w Ustawie o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi z dnia 5 grudnia 2008 r. (t.j. Dz. U. z 2013 r. poz. 947 z późn. zm.). Zgodnie z ww. przepisem prawa, osoby udzielające świadczeń zdrowotnych są zobowiązane do podejmowania działań zapobiegających szerzeniu się zakażeń i chorób zakaźnych, w szczególności do opracowania, wdrożenia i nadzoru nad procedurami zapobiegającymi zakażeniom i chorobom zakaźnym związanym z udzielaniem świadczeń zdrowotnych oraz do stosowania środków ochrony indywidualnej i zbiorowej w celu zapobieżenia przeniesieniu na inne osoby biologicznych czynników chorobotwórczych (Art.11, pkt.1 i 2).
Ponadto, jak wynika z zapisu w Rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 22 kwietnia 2005 r. w sprawie szkodliwych czynników biologicznych dla zdrowia w środowisku pracy oraz ochrony zdrowia pracowników zawodowo narażonych na te czynniki Dz. U. 05.81.716) pracodawca, w celu ochrony pracowników przed zagrożeniami spowodowanymi przez szkodliwy czynnik biologiczny, jest obowiązany do stosowania wszelkich dostępnych środków eliminujących narażenie lub ograniczających stopień tego narażenia (paragraf 4 .pkt.1). Zgodnie z Ustawą Kodeks Pracy z dnia 26 czerwca 1974r. (Dz.U. 1974.24.141 z późn. zm.), pracodawca jest obowiązany dostarczyć pracownikowi nieodpłatnie środki ochrony indywidualnej zabezpieczające przed działaniem niebezpiecznych i szkodliwych dla zdrowia czynników występujących w środowisku pracy oraz informować go o sposobach posługiwania się tymi środkami (Art. 237 paragraf 1.).
• Proszę o podanie nazw dopuszczonych przez Sanepid środków do utrzymania czystości w podmiocie leczniczym.
W odpowiedzi na pytanie Oddział Nadzoru Epidemiologii Wojewódzkiej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej w Warszawie informuje, że nie może wskazać konkretnych preparatów przeznaczonych do mycia i dezynfekcji powierzchni w podmiotach leczniczych. Dobór profesjonalnych środków czystości powinien uwzględniać specyfikę danej placówki. Obecnie na rynku jest dostępna duża liczba środków czystościowych, gdyż od chwili wejścia Polski do Unii każdy produkt dopuszczony do użytku na terenie dowolnego kraju UE jest dopuszczony na jej całym obszarze, a więc także w Polsce.
Wybór preparatów myjących i dezynfekcyjnych stosowanych w podmiotach leczniczych należy do kierowników placówek lub osoby przez nich wyznaczone, odpowiedzialne za bezpieczeństwo epidemiologiczne pacjentów. W podmiotach leczniczych należy stosować preparaty myjące i dezynfekcyjne przeznaczone do obszaru medycznego.
Podczas ich doboru należy zdefiniować poziom ryzyka występowania czynników biologicznych a także zapewnić wzajemną zgodność preparatów myjących
i dezynfekcyjnych. Powyższe środki należy stosować według wskazań producenta. Preparaty powinny posiadać karty charakterystyki substancji niebezpiecznej, którą dostarcza producent lub dystrybutor produktu.
Jednocześnie informujemy, że w przypadku wątpliwości pytania należy kierować do Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej terytorialnie właściwej dla lokalizacji placówki.
• Czy można przeprowadzać zabiegi zwalczania szkodników – insektów i gryzoni, w pomieszczeniach w których przebywają w tym czasie ludzie?
W odpowiedzi na pytanie Oddział Nadzoru Epidemiologii Wojewódzkiej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej w Warszawie informuje, że obecnie istnieją na rynku metody i technologie zwalczania szkodników – insektów i gryzoni, w których użyte preparaty są bezpieczne dla ludzi i zwierząt. W celu uzyskania szczegółowych informacji dotyczących środków stosowanych w zakładzie pracy należy zwrócić się do firmy wykonującej usługi dezynfekcyjne/deratyzacyjne lub Polskiego Stowarzyszenia Pracowników Dezynfekcji, Dezynsekcji i Deratyzacji www.deratyzacja.com.pl.
• Czy istnieje obowiązek stosowania lamp bakteriobójczych w szpitalach i przychodniach?
W odpowiedzi na pytanie Oddział Nadzoru Epidemiologii Wojewódzkiej Stacji Sanitarno-Epidemiologicznej w Warszawie informuje, że w sprawie zastosowania lamp bakteriobójczych UV w podmiotach wykonujących działalność leczniczą uznaje się za wiążące stanowisko Zespołu Ekspertów Stowarzyszenia Higieny Lecznictwa www.shl.org.pl .
Decyzja o stosowaniu lamp bakteriobójczych pozostaje w gestii Dyrekcji danej placówki, ponieważ od 2006 r. nie jest to wymogiem prawnym.
Jeżeli lampy bakteriobójcze są używane w pomieszczeniach tego wymagających ze względu na podwyższone ryzyko np. chorób i zakażeń przenoszonych drogą powietrzną czy kropelkową, należy prowadzić rejestr czasu pracy tych lamp oraz poddawać je konserwacji i przeglądom technicznym zgodnie z zaleceniami producenta.